برجک خاستگاه سفالینه ها

برجک به معنی برج کوچک به کار رفته و معنای کوچکی می دهد. همچنین برجهای دیدبانی سربازان نیزبرجک نامیده می شود. معنای روستای برجک به این خاطراست که درگذشته چهاربرج دیدبانی داشته و ازآنها دربرابردزدان و راهزنان درهنگام یورش به روستا بهره می بردند. تیراندازان درهنگام نیازدراین برجها سنگرگرفته و به سوی دشمنان تیراندازی می کردند.  

 

برجک روستایی در۲۷کیلومتری باختر(غرب) شهرستان خمین و۲۲ کیلومتری اپاخترخاوری(شمال شرقی) شهرستان الیگودرز می باشد. ازنیمروز(جنوب) به روستای آق داش (به معنای سنگ سپید)، ازنيمروز باختری (جنوب غربی) به روستای مهرآباد (حسین بنگی)، ازباختر به روستاهای کاظم آباد و لوزدر(لیزر)، ازاپاخترباختری (شمال غرب) به روستای مزرعه نو، ازاپاختربه روستای خلیل آباد، ازاپاخترخاوری (شمال شرقی)، به روستا های آشمسیان و سکانه ، ازخاور به تپه های آخوند آباد  وازنیمروزخاوری(جنوب شرقی) به کوههای سیلیزی می رسد.

 

برجک  جایی است، سردسیر و کوهستانی . دوره ی سرما شش ماه ، از واپسین روزهای مهر تا آغاز اردیبهشت ماه. زمستانش سرد و برفی وتابستانش خنک است. دما در زمستان تا ۳۰ درجه زیر صفر رفته ودرتابستان به ندرت از۳۵ درجه می گذرد. بهارش با بارش برف، باران و تگرگ همراه است  و تابستان در برخی سالها، رگبار باران به کشاورزان آسیب می رساند. میانگین بارندگی ۴۰۰ میلی متر است که درگذشته بیشتربوده واکنون کاهش یافته. پوشش گیاهی اش، بوته زار وعلفزاراست که بیشتردربهاردیده می شود ومی توان ازگلهای شقایق که به رنگهای سرخ، زرد و نارنجی درمی آید، نام برد که بیشتر دراردیبهشت وخرداد ماه دیده می شود ودرزبان بومی «کاسه اشکنک» نامیده شده وبخشی ازباورهای مردم روستا درباره آن چنین است: «اگر کل کاسه اشکنک را بچینیم، کاسه هایمان می شکند». همچنین درکوههای این دیار، گیاهان دارویی فراوانی یافت می شود، مانند:گل ارغوانه، کُلکْ گربه، لیز(موسیر)، گل گاو زبان و... گون از مهمترین گیاهان منطقه است که ازآن کتیرا بدست می آید. همچنین دربرخی ازکوههای این منطقه درختچه های پراکنده یافت می شود که به آن «اَرجِن» می گویند وگونه ای بادام کوهی است. این درختچه ها ازنشانه های وجود درختان وجنگلها درگذشته بوده وهنگامی که ایران۱۸درصد جنگل داشت، این منطقه هم بخشی ازآن جنگلها بوده وبه علل طبیعی ازجمله دگرگونی آب وهوا ازمیان رفته.

 با پایان یافتن پیش کوههای زاگرس و آغاز رشته کوههای آن به روستای برجک می رسیم . برجک دربخش خاوری رشته کوههای زاگرس مرکزی قراردارد و بلندی زیاد رشته کوههای این بخش همانند اشترانکوه، میزان بارندگی و پوشش گیاهی را بسیارکمترازبخش های باختری زاگرس نموده است. برخی ازکوههای منطقه ازقرار زیراند:

۱- کوه بیشه علی: با۲۶۸۷متربلندی دراپاخترخاوری(شمال شرقی)برجک و میان روستاهای سکانه،آشمسیان،خلیل آباد،حسین آباد،طبیب آباد، علی آباد و شهرخرمدشت(قورچی باشی)می باشد. دردامنه ی شمالی آن چشمه ای هست که آبش ازمیان دو پاره سنگ می گذرد و مردم بومی آنجا را قدمگاه «حضرت علی» دانسته، ردپای ایشان بر روی سنگ و وجود چشمه را دلیل گذر وی ازآنجا می دانند. در دامنه ی خاوری کوه آبشاری زیبا می باشد ودریاچه ای هم با کنده کاریهای انسانی، پدید آمده که به آن دریاچه ی «حسین آباد» می گویند. این کوه درگذشته دارای پلنگ و گونه هایی همچون بزکوهی، پازِن و... بوده است.

۲- کوه الوند لکان:

 این کوه در کنار روستا های لکان وخان آباد خمین با بلندی۳۰۵۶متربلندترین کوه شهرستان خمین بوده و معدن سرب لکان هم در دامنه ی آن است.

۳- کوه نسارارباب: این کوه درباختربرجک،بالای باغهای بخش قصبه برجک و شمال سد قصبه برجک بوده، دوقله ی کوچک به نامهای «پامیل» و «پنجه میل»  داشته وکبک فراوانی دارد.

۴- کوه لوزدر(لیزَر): درباختربرجک و کوه نسار ارباب بوده،روستاهای مزرعه نو، لیزر و کاظم آباد در دامنه ی خاوری و روستاهای کندرودرحیدردردامنه ی باختریش بوده، مرز دواستان مرکزی ولرستان وشهرستانهای خمین والیگودرز بوده و دو حوزه ی آبریز«دز» و «قمرود(لررود) » را از هم جدا می کند. این کوه  دارای کبک فراوان وگیاهانی چون: «لیز(موسیر) »، «جو قاسم»، «روباس(ریواس) » و... می باشد.

۵- کوه غار: در باختر برجک و خاور روستای کاظم آباد است. دربالای این کوه غاری است که درآغازمعدنچیان به امید دستیابی به سرب، دست به کاوشهایی زدند اما پس ازچندی نا امید شده و دهانه ی غار رابستند.

۶- کوه کلشفی(کربلایی ملا شفیع): درنیمروز برجک بوده ونام دیگرش «کوه خورزن» است. نام بلندترین قلّه اش «کَل خُورزِن» می باشد. در دامنه ی شمالی اش روستاهای مهرآباد(حسین بنگی)، برجک و آق داش قرار داشته، در دامنه ی جنوبی اش روستاهای بهمن آباد وخورزن، دردامنه باختریش قره کهریزودردامنه خاوریش برگله قراردارد. این کوه دارای طبیعتی بکر و زیبا با گیاهان دارویی،گلهای فراوان وچشمه سارهای آب است که سه سرشاخه ازسرشاخه های رودخانه ی برجک ازاین کوه سرچشمه می گیرند.خاکش رسی وسرخ مایل به قهوه ای وازبهترین خاکهای کشاورزی است. بهترین دیم برجک درکلشفی بدست می آید. درپایین کوه(بخش برجک)سدی به نام «سدکهریزتاته» ساخته شده که درپایین سد رودخانه کوچکی(گلال)  هست که درکنارش نشانه های سنگی وآجری ازحوضی هست، که درگذشته درآن گوسفند می شستند.

۷- رشته کوه سیلیزی: درنیمروزخاوری برجک، خاور آق داش، نیمروزباختری آشمسیان وسکانه وباختر واپاختر روستاهای باقله وبَرگله قراردارد.این رشته کوه ازاپاخترخاوری به نیمروزباختری کشیده شده وبلندترین قله آن درنیمروزباختری است. ازآنجا دوشاخه جدا می شوند که یکی به سمت خاور رفته، دردامنه ی شمالی دشت «چال اُویا(چاله آبها) » ودردامنه ی جنوبی اش روستای با قله قراردارد. شاخه ی دوم  درنیمروزشاخه ی نخست قراردارد. دردامنه ی اپاختری روستای باقله و در دامنه ی نیمروزی اش روستای برگله قراردارد. این رشته کوه دراپاخترخاوری به تپه های «آخوندآباد» و درنیمروزباختری به «گُردَه شتری(مانندپشت شتر) »  وسپس به کوه کلشفی می پیوندد. ازویژگی های آن سنگ های تیره وشنی وجویبارهای فصلی وگل وگیاهان دارویی است.  

۸- کوه سه خواهران: درباخترشهرستان خمین و خاور روستای برجک با بیش از۲۵۰۰متربلندی است. دردامنه های خاوری وباختریش روستاهای پشتکوه ونشهرقراردارند. این کوه را به خوبی می توان ازبرجک دید.زیارتگاه سه خواهران دردامنه ی نیمروزیش قراردارد.

۹- کوه هفت سواران: درخاورکوههای سیلیزی،تپه های آخوند آباد و روستای برجک با بلندی۲۷۷۷مترمی باشد. روستاهای نشهر، باباقله(باقله)، دربند، گوشه ی محمدمالک، حشمتیه و زرشک دردامنه هایش هستند و غاری دربالای کوه هست که زیارتگاه مردم می باشد.

۱۰- کوه یخچال: دراپاختر، اپاخترباختری و باختر روستای قره کهریز، نیمروز خاوری روستای کاظم آباد و خاور روستای خمه بالاشهرستان الیگودرز قرار دارد. بخشی ازاین کوه در مرز روستاهای قره کهریز و کاظم آباد قرار دارد که ازنیمروز به سد قره کهریز و از اپاختربه کاظم آباد می رسد. در ادامه ی این مسیربه سمت باختر رفته و در مرز خمه و کاظم آباد (لرستان و مرکزی) به قله ی «سِریخچال» می رسیم. در ادامه درمرزهای خمه و قره کهریز به سمت نیمروز باختری پیش رفته وتا گردنه قره کهریزادامه دارد. هرچه به سمت گردنه قره کهریز کشیده می شود بربلندایش افزوده می گردد و بلندترین قله اش درنزدیکی آن گردنه قراردارد. 

۱۱- سیاه تیر(سیاتیر): 

در نیمروز و نیمروز باختری روستای قره کهریز و دراپاخترباختری روستای علی آباد قرار دارد. ازنیمروز خاوری به گردنه ی خاکوار(خاک آباد) و کوه کمربسته، ازاپاختر با ختری به گردنه ی قره کهریز و کوه یخچال کاظم آباد و از باختر به کوههای گل زرد الیگودرز می پیوندد.

۱۲- کمربسته (گایکان) :

روستاهای گایکان و خاکوار درالیگودرز(استان لرستان) و روستاهای علی آباد، عکس آباد، دهنو، فرج آباد، قره کهریز، آشناخور، قلعه آشناخور، حسین آباد، رضا آباد، نورآباد و نصرآباد درشهرستان خمین (استان مرکزی) در دامنه هایش قرار دارند. بلندیش درنزدیکی روستای علی آباد از۲۸۰۰مترآغاز ودرنزدیکی روستای گایکان به بیش از۳۰۰۰متر می رسد که بلندترین قله اش درنزدیکی امامزاده ابراهیم کمربسته۳۲۵۰متر می باشد.

۱۳- اشترانکوه:

رشته کوه بنامی درخاوراستان لرستان است که لقب بام لرستان را داراست  و بلندترین رشته کوه این استان و یکی از کوههای بلند زاگرس می باشد. این رشته کوه به درازای ۵۰ کیلومتر دارای هشت قله ی بالای ۴۰۰۰ متر بوده که بلندترین قله اش درنزدیکی دریاچه ی گهر به نام «سن بران»۴۰۵۰متربلندی دارد. اشترانکوه ازباختربه شهرستان درود، ازاپاختربه شهرستان ازنا و ازخاور و نیمروز به شهرستان الیگودرز می رسد. یکی از سرشاخه های رود دز به نام ماربره ازآن سرچشمه می گیرد. قله های بلند و پربرف، دره های ژرف، رودهای همیشگی، پوشش گیاهی وجانوری گوناگون، روستاهای کوهپایه ای از ویژگی های اشترانکوه می باشد.گفته می‌شود نام آن به سبب وجود قله‌های ۸ گانه که هر کدام بلندتر از ۴۰۰۰ متر می‌باشد و مانند کاروانی از شتر به ردیف قرار گرفته، به شترکوه و یا اشترانکوه معروف گشته‌است. قله‌های‌ مهم‌ آن‌ از اپاخترباختری‌ به‌ نیمروز‌ خاوری‌ این‌هاست‌: «چال‌ میشان‌، گل‌گل‌، گل‌گهر، سن‌ بران‌، کوله‌ لایو، میرزایی‌، فیالسون‌، لگه‌، سراب‌ شاه‌ تخت‌، سوزنی مهرجمال‌، پیاره‌ دره‌ تخت‌، پیاره‌ کمندون‌، ازنادر و کوله‌جنو». در ارتفاعات‌ اشتران‌کوه‌ دره‌هایی‌ یخچالی‌ هست که‌ در زبان بومی به‌ آنها چال‌ می‌گویند. از جمله این‌ چال‌ها می‌توان‌ از: «چال‌ میشان‌، چال‌ کبود، چال‌ بران‌، چال‌ فیالسون‌، چال‌ شاه‌تخت‌، چال‌ پیارو و چال‌ همایون» نام‌ برد.رودهای کوچک‌ بسیاری‌ از این‌ قله‌ها سرچشمه‌ می‌گیرند که‌ مهره‌ زرین‌، ماربره‌، گهررود، دره‌ دایی‌ و دره‌ دزدان‌ از آن‌ جمله‌اند.«دریاچه گهر»  در یکی‌ از دامنه‌های‌ جنوب‌ باختری‌ اشتران‌کوه‌ و در دره گَهَررود قرار دارد. این رشته کوه درسال ۱۳۴۰ از لحاظ گونه‌های جانوری و گیاهی بخشی ازمناطق حفاظت شده  و در سال ۱۳۴۸بخشی ازمحیط زیست جهانی قرار گرفت. از گونه‌های جانوری آن می‌توان به «خرس قهوه ای،روباه، کفتار، گراز، گرگ خاکستری، بزکوهی،قوچ» و از پرندگان می‌توان به «عقاب،کبک،شاهین ،جغد، اردک» و...رانام بردکه همگی زیرپوشش محیط زیست می‌باشند.در اشترانکوه پسته کوهی به فراوانی یافت می‌شود و در پوشش گیاهی گوناگونش گون،ریواس و دراستپ‌ها در شیب ملایم برخی دامنه ها گل‌های طبیعی و خودرو جای خوبی برای جانوران بومی اشترانکوه ‌است. در برخی دامنه های اشترانکوه سنگواره هایی یافته‌اند که در میان آن‌ها سنگواره‌هایی از جانوران مانند صدف و ماهی وجود دارد. روستاهای بسیاری در کوهپایه های اشترانکوه هستند که می‌توان از دره تخت،سیوله، کمندان(به همراه عزیز آباد از روستاهای نیاکان ما می باشد.) و طیان نام برد. روستای دره تخت به دهکده گردشگری تبدیل شده‌است. برای دیدن اشترانکوه در برجک باید برفراز کوهها یا تپه های بلند بایستی. درتابستان که برف همه ی کوهها آب شده، اشترانکوه همچنان پوشیده ازبرف می باشد.

روستای کمندان:

این روستا در۲۵ کیلومتری نیمروزباختری شهرستان ازنا در یکی ازدامنه های سرسبزاشترانکوه قراردارد. برای رسیدن به آن باید ازمیدان راه آهن ازنا به سوی باختر رفته و باگذراز روستاهای گرجی، دره تخت، نصرت آباد و سیاوش آباد به روستای کمندان رسید. راه دیگر رسیدن به روستای کمندان ازسمت شهرستان الیگودرز می باشد. درپایین روستا و درمسیر رودخانه های عزیزآباد و کمندان شرکت آب منطقه ای استان لرستان درحال ساخت یک سد مخزنی است. در بلندترین بخش آبادی و درآغاز روستا خانه ی کدخدای کمندان برفراز سنگی بلند قرارگرفته است که درگذشته خان نشین عبدالوند بوده است. مردم کمندان ازطایفه «عبدالوند»، ازتیره«اوی دلوند» و ازایل «چهار لنگ بختیاری» اند. ازجاهای دیدنی روستا «تونل برفی کمندان» است که در دل اشترانکوه قراردارد. این تونل زیبا در زمستان با بارش برف انباشته شده و با آب شدن برف درفصل های گرم تونلی زیبا را شکل می دهد که از زیرش رودخانه ای زیبا با آبی زلال، سرد، سبک و گوارا جاری است و تا دوره ی سرما و برف سال دیگر همچنان پابرجا است. درنیمروزخاوری کمندان، روستای «عزیزآباد» با خانه هایی درپای کوه ونمایی بسیار زیبا قراردارد. مردم عزیز آباد نیز همچون کمندان، ازتیره ی «اودلوند»اند و نام خانوادگی شان «محمودی» است. درگذشته ازطایفه «بهلولوند (بهلولی)» بوده اند و دست سرنوشت ما را ازآنها جدا و به دیاری دیگرکشاند.  

منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه: «دریاچه ی گهر،تونل برفی کمندان ،پریزکوه ،چشمه وقت ساعت و دره اسپر» . این منطقه ۹۸ هزار هکتار وسعت دارد و یکی از مهم‌ترین منابع طبیعی ایران است.

دریاچه گَهَر:                                                                                                                        در میان رشته کوه اشترانکوه در استان لرستان قراردارد. این دریاچه در منطقه حفاظت شده اشترانکوه میان بخش زَز و ماهرو الیگودرز و بخش مرکزی درودقرار دارد. این دریاچه که «نگین زاگرس» نام گرفته یکی از زیباترین دریاچه‌های طبیعی ایران است که بلندیش  ۲۳۵۰ متر ازسطح دریای آزاد در میان منطقه حفاظت شده اشترانکوه قرارگرفته است. این دریاچه به سبب نداشتن راه ماشین رو تا حد زیادی از خرابی و آلودگی به دست انسان به دور مانده‌است. سالانه در نزدیک به ۷۰٬۰۰۰ گردشگر از این دریاچه بازدید می‌نمایند.

موقعیت جغرافیایی:

گهردارای دوبخش به نام‌های گهر بزرگ (کله گهر) و گهر کوچک (کره گهر) می‌باشد. دریاچه گهر بزرگ نزدیک به یک و نیم کیلومتر درازا و ۴۰۰ تا ۸۰۰ متر پهنا و ۴ تا ۲۸ متر ژرفا دارد. اگر ازالیگودرز به سمت گهر بروید نخست گهر کوچک را می بینید سپس به گهر بزرگ در مرز درود می‌رسید ولی اگر از درود یا ازنا بروید پس از کمی پیاده روی به سمت کیگورا ن الیگودرز به دریاچه گهر کوچک می رسید.
تنها کرانه های باختری و خاوری این دریاچه که ساحلی ماسه ای دارد و برای شنا مناسب است وکرانه های دیگرش سنگی است. دربخشهای بالاو پایین دریاچه، جنگلهای انبوهی دارد که درآستانه ی نابودی است. از بخش بالا، جوی آبی به دریاچه ریخته وسپس به دریاچه‌ای دیگر می ریزد. با۴۰ دقیقه پیاده روی می‌شود به این دریاچه (گهر دوم یا گهر پایین ) رسید. ژرفایش اندک است و ماهیان کفش را با کمی دقت می‌شود به خوبی دید. جریان ورودی آب دریاچه ۱۰ فوت مکعب بر ثانیه و جریان خروجی آن حدود ۲۰ فوت مکعب بر ثانیه می‌باشد.علت افزایش میزان آب خروجی دریاچه وجود چشمه‌هایی در بخش زیرین آن است.آب در یاچه از «رودخانه تاپله» است که دارای آبی بسیار خنک و رنگی شفاف و بلورین با بستری مملو از سنگ ریزه و قلوه سنگ است که بدون کاهش و با کمی شتاب به دریاچه کوچک ریخته و پس ازمسافتی کوتاه به دریاچه گهر می ریزد. ماه‌های تیرو مرداد بهترین هنگام سفر به این دریاچه ‌است. یکی از دره‌های بسیار زیبا کنار دریاچه گهر «دره نی‌گاه» نام دارد که پوشیده ازشقایق های رنگی و لاله واژگون است. منطقه حفاظت شده اشترانکوه در مرز الیگودرز، ازنا و درود قرار گرفته است.

میزان بارش در منطقه:

میزان بارش سالانه در منطقه گهر حدود ۹۳۱ میلی متر است که بیشترش برف می‌باشد. در سال‌های پر برف روی دریاچه یخ می‌بندد.                                                                                                     

پوشش گیاهی:

درختان بلوط، بید، بادام، پسته وحشی، گلابی وحشی، چنار، نارون،بلوط مازو،گردو، انجیر، زبان گنجشک،سیب، زالزالک،ارژن، کنار کهور، انار، گز، و موی وحشی می‌باشد.گل‌های لاله واژگون، شقایق، زنبق، لاله وحشی، تاج خروسی و اختر می‌باشند.                                                                             

حیات وحش:

دریاچهٔ گهر زیستگاه مناسبی برای آبزیان و دیگر حیوانات وحشی است. منطقه حفاظت شده اشترانکوه حیات وحش گوناگون وحیواناتی همچون: بز، قوچ، آهو، کل، پلنگ، گرگ، گراز،خرس قهوه ای، کفتار، روباه، شغال، خرگوش، پرندگانی مانند: عقاب، کبک، شاهین، تیهو و آبزیانی چون: مارماهی، لاکپشت، قورباغه، ماهی قزل آلای رنگین کمانی و خال قرمز دارد.

نحوه شکل گیری:

گهر به احتمال زیاد در اثر وقوع زمین لرزه ای بزرگ به پدید آمده‌است. این دریاچه بر روی گسل اصلی امروزی زاگرس قرار دارد. بنابراین احتمالاً در اثر جنبش گسل درود و رویداد یک زمین لغزش سنگ ریزش تشکیل شده‌است.

دسترسی:

دسترسی به این دریاچه به وسیله خودرو از شهرهای درود و الیگودرز امکان‌پذیر است. نزدیک ترین راه برای دسترسی به این دریاچه از مسیرایگودرز می گذرد. مسیردورود به دریاچه یک ساعت با خودرو و چهار ساعت و نیم پیاده روی است و مسیر الیگودرز دو ساعت باماشین و یک ساعت و نیم پیاده روی است. کوهنوردانی که به قله‌های اشترانکوه می روند، برای رسیدن به گهر از مسیر روستای طیان راه می پیمایند. برای رفتن از مسیر طیان می‌توان از راه آهن تهران ـ خرمشهربهره برد و درایستگاه دربند پس ازایستگاه ازنا از قطار پیاده شد. راه رسیدن به دریاچه گهر ازشهرستان الیگودرز۷۰ کیلومتر است که هشت کیلومتر آن، مسیری با شیب ملایم و مالرو است، حال آنکه مسیر دسترسی به دریاچه از مسیردرود تا چشمه خیه، نزدیک ۱۷ کیلومتر جاده آسفالته است و از چشمه خیه تا دریاچه گهر، ۱۸ کیلومتر مسافت مال‌روست و همین سبب شده است که بیشتر گردشگران، مسیر شهرستان ایگودرز را برای رسیدن به دریاچه برگزینند. 

 

 

 

 

 ۱- تپه های آخوندآباد: سه تپه هستند که درخاور برجک و نیمروزباختری آشمسیان قرارداشته و بلندترینشان درنیمروزباختری است.این تپه ها دارای سنگهای سیاه وشنی، چشمه ها وجویبارهای فصلی بوده و ازبلندترین تپه های منطقه اند.

۲- تپه دره قشلاق: دراپاختر برجک، اپاخترباختری آشمسیان و نیمروز خلیل آباد با سنگهای سیاه وشنی است. در دامنه ی نیمروزی اش کهریز آشمسیان قرار دارد که چاههایش درکف دره درخاک برجک می باشد. دربخش بالای دره و درباختر چاهها، مزرعه ای مال یکی ازمردم برجک به نام زنده یاد آقای «حسن ملکی» هست که یکی ازفرزندانش آن را اداره می کند. دره قشلاق دارای کبک وکبوترچاهی می باشد.

۳- تپه ی چغا: دراپاختر روستا بوده وسه تن ازمردم روستا برفرازش خانه ساخته اند که هرسه تن درگذشته و خانه هایشان ویران گشته است وتنها یکی از فرزندان آنها خانه ای نوسازجای خانه ی پدریش ساخته است. رودخانه ی «دَلَه» پس ازگذراز میان روستا ازدامنه ی باختریش گذشته و دردامنه ی اپاختری به رودخانه ی  برجک می پیوندد. به باور مردم، این تپه دارای گنج بوده و درآن نشانه هایی ازبرجک کهن هست که زمین لرزه آن را ویران نموده، اما کاوشهای باستان شناسی در این تپه روی نداده و درستی و نادرستی سخن مردم روشن نیست.

۴- تپه گردله: درباختر روستا و درکنار راه برجک- مزرعه نوقراردارد.

۵- تپه درکنده: درخاوربرجک و رودخانه ی درکنده بوده و راه خمین- برجک ازکنارش می گذرد.

۶- تپه سیاه: دراپاخترخاوری برجک و نیمروز رودخانه ی برجک قرارداشته و راه خمین- برجک ازنیمروزش می گذرد. این تپه سیاه رنگ وشنی می باشد.

 

۱- رودخانه ی کلشفی: ازکوه کلشفی سرچشمه گرفته وپس ازگذراز راه خاکی برجک- آق داش، به رودخانه ی آق داش می پیوندد. این رودخانه فصلی است.

۲- رودخانه ی آق داش: ازکوه کلشفی سرچشمه گرفته، پس از ریختن به سدهای شمس آباد برجک، ازواپسین سد گذشته و به رودخانه ی کلشفی می پیوندد. این رودخانه نیزفصلی است.

۳- رودخانه ی درکنده: ازبه هم پیوستن دو رودخانه ی کلشفی وآق داش آغاز، درمسیرازچشمه های سر راه تغذیه وپس ازگذرازکنارتپه ی درکنده و راه برجک- خمین، درکنارتپه سیاه ودره قشلاق به رودخانه ی برجک می پیوندد. این رودخانه دارای آبی همیشگی است اما درتابستان پس ازخشک شدن دورودخانه ی پیشین، آبش کم شده وتنها ازچشمه های سر راه تغذیه می کند.

۴- رودخانه ی کاظم آباد: ازکوههای کاظم آباد ولیزرسرچشمه گرفته، درمسیرازچشمه سارها بهره برده، پس ازگذرازسد قصبه، دربند و چشمه چم برجک، دربالای حوض گوسفند شویی به رودخانه ی مزرعه نومی پیوندد. این رودخانه دارای آب همیشگی وبزرگترین فراهم کننده ی آب رودخانه ی برجک است.

۵- رودخانه ی لیزر: نام دیگرش رودخانه ی مزرعه نواست. این رودخانه ازکوه لیزرسرچشمه گرفته، شاخه ای درمزرعه نو به آن پیوسته و بالای حوض به رودخانه ی کاظم آباد می پیوندد.

۶- رودخانه ی دَلَه: ازکوه کلشفی سرچشمه گرفته، پس ازگذرازسد، روستای حسین بنگی و راه خمین- کاظم آباد ازمیان روستای برجک گذشته و دراپاخترخاوری روستا به رودخانه ی برجک می پیوندد. خانه های کنار رودخانه همیشه درخطربوده و سیل بخشهایی ازآنها را ویران نموده است.

۷- رودخانه ی برجک: ازبه هم پیوستن رودخانه های لیزر و کاظم آباد آغاز، رودخانه های دله ودرکنده درمسیرش به آن پیوسته، ازاپاخترخاوری برجک گذشته، پس ازگذراز روستای آشمسیان به رودخانه ی خلیل آباد پیوسته،از روستاهای سکانه، نشهر، گوشه ی محمدمالک و ریحان گذشته، درآغازشهرخمین به رودخانه فرنق پیوسته، پس ازگذرازخمین در روستای جلماجرد(گلماگرد) به رودخانه ی گلپایگان پیوسته وبا گذرازشهرهای محلات ودلیجان، نخست به سد ۱۵خرداد ریخته، سپس با گذرازشهرقم درجایی به نام«پل دلاک»به رود قره چای پیوسته و به درچاچه ی نمک می ریزد.

 

 ۱- چشمه نرگسی: درنزدیکی مسجد روستا قرارداشته و آبش از زیریکی ازخانه های روستا بیرون می آید. درگذشته دورش را چهارگوش سنگچین کرده بودند و ازآبش برای آشامیدن و وضوگرفتن بهره می بردند. به تازگی دورش را سیمانی کرده اند. زنان روستا سراین چشمه آش نذری می پزند و به باور مردم نام این چشمه از «نرگس»  کسی که آن را درست کرده گرفته شدده است. آب این چشمه به رودخانه ی دله می ریزد.

۲- چشمه ی قصبه: درزیرخرمنهای قصبه «خَرمِنجا قصبه» و درچشمه چَم قراردارد و به رودخانه ی کاظم آباد می ریزد.

۳- چشمه زنگُلَه: در رودخانه ی درکنده و در زیر«میان چاهها» می باشد و آبش به رودخانه ی دَرکِندَه می ریزد.

 ۴- چشمه تُک تُکَه: زیرکهریزشمس آباد دردرختان آقای «حسینعلی قربانی» قراردارد و آبش به رودخانه ی دَرکِندَه می ریزد.

۵- چشمه سیلیزی: درگلال سیلیزی زیردرختان ابوالقاسم است و به سد چهارمی  می ریزد.

۶- چشمه گِلال(جویبار)سوراخ روباه: درگلال سوراخ روباه  دردامنه ی کوه کلشفی و بالای سد کهریزتاته قرار دارد وبه این سد می ریزد. آبش درگذشته بیشتر بوده واکنون کاهش یافته. این آب به علت جوشش از دل کوه ولابلای سنگها وماسه ها بسیارسبک،خنک و گوارا می باشد.

۷- چشمه گِلال کهریزتاتَه: در زیرسد کهریزتاته قرارداشته و به رودخانه ی  کلشفی می پیوندد.

۸- چشمه امیرآقا: در«اُدَس شَمس آباد» قرارداشته وبه رودخانه ی درکنده می پیوندد.

۹- چشمه آخوندآباد: دربالای گلال آخوندآباد قرارداشته و به سدهای شمس آباد می ریزد.

 

کهریزیا کاریزدرفراهم نمودن آب برجک نقش پایه ای داشته و زمینهای کشاورزی این روستا را آبیاری می کند. کهریزهای برجک دوبخش اند. زیرا برجک دارای دوبخش «قَصِبَه وشمس آباد» بوده ومردم هربخش دارای کهریز، سد و زمینهای جداگانه می باشند.

الف) کهریزقَصِبَه: ازخاور روستای کاظم آباد آغاز، آبش به سد قصبه ریخته وبه بهره کشاورزی می رسد.

ب) کهریزهای شمس آباد:

 ۱- کهریزقُجَه: چاههایش در روستای آق داش ودهانه اش در برجک است. آبش به سد چهارمی می ریزد.

 ۲- کهریزچشمه کوره: دراپاخترحسین بنگی و نیمروزباختری برجک برجک است.

۳- کهریزشمس آباد: درنیمروز برجک  و زیر سد یکمی شمس آباد است.

۴- کهریزشفیع: این کهریزدرگذشته کاربرد داشته است.

۵- کهریزتاتَه: این کهریز نیزدرگذشته کاربرد داشته است.

 

۱- سد قصبه ی برجک: بر روی رودخانه ی کاظم آباد،بالای دربند بسته شده و دردامنه ی نیمروزی کوه نسارارباب می باشد.

۲- سد کهریزتاته: بر روی رودخانه ی کلشفی بسته شده است.

 ۳- سد یکمی شمس آباد: کوچکترین سد شمس آباد بوده که بر روی رودخانه ی آق داش بسته شده و پایین تر ازدیگرسدها است.

۴- سد دومی: بالاترازسد پیشین است.

۵- سد سومی: دارای چشمه ای دربالادست بوده و بالاتر ازدو سد پیشین می باشد.

۶- سد چهارمی: بزرگترین سد برجک بوده که دردوکیلومتری نیمروز روستای برجک قراردارد. این سد نخستین سد بسته شده بر روی رودخانه ی آق داش است که آب کهریز قُجَه و گلال سیلیزی هم بدان می ریزد.

 

برجک دشتی است که چهارسویش را کوهستان فرا گرفته و روستاهای پیرامونش را نیز دربرمی گیرد.

 

برپایه بخش بندی های کشوری برجک تاپیش ازسال ۱۳۵۵، بخشی ازالیگودرز بوده وسپس به شهرستان خمین پیوسته است. برپایه کتاب «فرهنگ آبادیهای کشور» و کتاب «نامه ی کمره (نوشته مرتضی فرهادی)» برجک درسال۱۳۴۵: «ده ازدهستان جاپلق الیگودرز، شهرستان بروجرد.»

برپایه سرشماری سال۱۳۷۵: «برجک دهی ازدهستان چهارچشمه، بخش کمره وشهرستان خمین می باشد.» برجک همچنین دارای دوبخش «قَصِبَه» و «شمس آباد» بوده که درکتاب نامه ی کمره از«مزرعه ی قصبه ی برجک» و «مزرعه ی دیمزارشمس آباد» نام برده شده است.

 

 برپایه ی کتابهای نامه ی کمره و فرهنگ آبادیهای کشور، برجک دارای ۶۹۴ تن در ۱۳۵ خانوار بوده است. در دهه ی پنجاه جمعیتش نزدیک به هزارتن بوده اما درسالهای پس از آن به علت کمبود امکانات و کار، بیشتر مردم روستا به شهرهای دیگرچون: خمین، اراک، اصفهان، تهران و... رفتند که بیشترینشان درتهران هستند و کوچ همچنان ادامه دارد. اکنون برجک دارای ۴۲۱ تن و ۹۱خانوارمی باشد.

 

مهمترینشان کشاورزی و دامپروری است و درکنارش زنبورداری وقالی بافی(بیشتردرگذشته) نیزهست.

فراورده های کشاورزی: گندم، جو، سیب زمینی، پیاز، چغندر، گوجه فرنگی، لوبیا و...

فراورده های باغی: انگور، بادام، گردو، سیب، زردآلو، آلو(گالو)،آلبالو(لی لی)، گیلاس، سنجد(سِرِنجَه) و...

فراورده های دامی: پشم، پوست، گوشت وفراورده های شیری .

«عسل» نیزازفراورده های بارز این منطقه است که به دلیل آب وهوای کوهستانی و گل وگیاه فراوان از راه زنبورداری بدست می آید. «قالی بافی» و «گلیم بافی» ازکارهای برجسته ی زنان روستا درگذشته بوده که اکنون کمتربه آن پرداخته می شود. ازصنایع دستی این روستا می توان، قالی، قالیچه، گلیم و دوگوله های گلی را نام برد.  دوگوله ظرفی استوانه ای که ته آن گشاد و دهانه اش تنگ بود و آن را ازگل ساخته، درکارگاه آماده نموده و سپس درکوره قرار می دادند. درگذشته ازکارهای بارزمردم برجک بوده و قم، تهران ودیگرشهرها فرستاده می شده است. امروزه با پیشرفت سفال سازی این هنرازمیان مردم برجک رخت بسته است. باید یادآوری شود که برجک درگذشته که جمعیتی نزدیک به هزارتن داشته مرکز روستاهای پیرامونش بوده وامکاناتش بیشترازدیگر روستاها بوده به گونه ای که منبع آب آشامیدنی آن دردهه ی چهل راه اندازی ونخستین روستا است که دارای آب آشامیدنی بهداشتی بوده. دبستان برجک دردهه ی چهل و راهنمایی اش دردهه ی پنجاه ساخته شده اند (برپایه ی سرشماری ۱۳۴۵و کتابهای فرهنگ آبادیهای کشور و نامه ی کمره). البته سال ساخت آنها را نادرست نگاشته اند، دبستان استقلال برجک(دبستان ساسان پیشین) را ۱۳۵۷ و راهنمایی شهید بهشتی را ۱۳۷۱برروی تابلویش نوشته اند. شرکت تعاونی برجک نیزدرسال۱۳۵۲ساخته شده است. ازکارهای پس ازانقلاب می توان از برق رسانی به روستا، ساخت خانه ی بهداشت برجک درسال ۱۳۷۲، مخابرات۱۳۷۳وانبارگندم در۱۳۷۴نام برد. درسال۱۳۸۳هم سیمکارتهای تلفن سیاربرای روستا راه اندازی شده که این کارها بسیاردیرانجام شده  که ازدلایل افت برجک نسبت به دیگر روستاها و ازدست رفتن نقش منطقه ای اش می باشد. برای نمونه آسفالت راه روستایی برجک - خمین ازدهه ی هفتادآغاز و درواپسین سالهای همین دهه به پایان رسید.

 

سنگ نگاره های  دره قشلاق، مزارگبرها،سدهای شمس آباد، دربند وسد قصبه، رودخانه برجک، باغهای شمس آباد، روستای آق داش، زیارتگاه آقاعبدل(سیدعبدالمحمّدعبدلی) که درسال۱۱۵هجری قمری دربرجک به خاک سپرده شده ودرنیمروز خاوری روستا می باشد وهمچنین آرامگاه شیخ ملا محمّد شفیع (بنا به گفته آقای حسینعلی قربانی، شیخ ازمردم کرمان بوده که به برجک آمده، نام پدرش محمّد صالح بوده، درسال۱۱۱۴قمری درگذشته  وکتاب «دوازده عین» را به وی نسبت داده، اما برسنگ مزارش ربیع الاول سال۱۲۲۴قمری وبدون نام پدرنگاشته شده است)، ازجاهای دیدنی هستند.  

 

ادامه مطلب

 لری بختیاری وفارسی.

 

روستای برجک واقع دربخش کمره ازتوابع شهرستان خمین می باشد. بنا به گفته ی پیشینیان وجه تسمیه آن وجود چهاربرج دیده بانی دراطراف روستا بوده است که هم اکنون دوتای آن باقی مانده که  یکی سالم ومسکونی  بوده و دیگری نیمه ویران می باشد. قدمت روستای فعلی زیاد نبوده، بطوریکه اقوام ساکن تماماً ازاخلاف خود شنیده اند که ازکدام محل به این روستا مهاجرت نموده اند، که اغلب به دلایل مختلف ازقبیل نزاع، اختلافات محلی وبه منظوراستفاده ازمراتع و... به این روستا آمده اند ولی دراقصی نقاط این روستا آثار زندگی گذشتگان دیده می شود که کسی زمان آنرا به یاد ندارد وباحفاری وبعضاً بصورت تصادفی اشیاء وظروف قدیمی یافت می شود. به عنوان نمونه تپه ای موسوم به «چغا» دراین روستا وجود دارد که بنا به نظریه ی کارشناسان اداره میراث فرهنگی بزرگترین تپه ی خاکی استان می باشد که آثار زندگی دارد و قدمت آنرا به دوره ساسانیان نسبت داده اند. وجود نوعی سفال به نام «سفال خشن» که ازدست ساخته های آن دوران می باشد، خود موید این گفته است. ازطرفی روستای برجک مرکزسفالگری خمین محسوب شده و ساخت ظروف سفالی بدون دخالت چرخ وبا هنردست که به نام «دوگوله برجکی» مشهورمی باشد، قدمت فرهنگی این روستا را می رساند. اگرچه امروزه دیگراین صنعت وجود ندارد ولی وجود انواع تکه های سفال مختلف با ظرافتی خاص و درانواع مختلف حکایت از روزگارآبادانی این روستا دارد. وجود سنگهای روغن کشی، مِزارگَبرا، نام چغا که گویا به معابد گفته می شود و اسامی چون: «دَرکِندَه،کوغا، بَنگیلیسان، چِرِستان، پندامه، کایدعباس، دَرَه قِشلاق، آثاربه جا مانده ازسدهای قدیمی، قنوات، وجود مقبره عالم عالیقدرجناب ملامحّمد شفیع وکهریزموسوم به ایشان و...» همه وهمه این نشانه ها حاکی از زندگی مردمی فهیم، متمدن و اهل فن بوده که با گذشت سالیان سال هنوزآثاراین موهبت الهی در زندگی و رفتار ومنش مردمان این روستا جاری است که آنرا ازسایرمناطق متمایزمی گرداند.

 نوشته: غلامحسین شرفی

 

باسپاس ازپدربزرگم حاج لطف الله بهلولی، آقای غلامحسین شرفی  ازمردم خوب برجک و دوست گرامی ام آقای رسول رضایی فرامانی که درگردآوری این وبلاگ مرا یاری دادند.

 

تقدیم به مرم برجک وهمه ی همشهریان گرامی